سالمندی سالم با پنج کلید طلایی

نهم مهرماه، همزمان با روز جهانی سالمندان، فرصتی است برای توجه دوباره به جایگاه سالمندان در خانواده و جامعه و تأمل در ضرورت حفظ سلامت، کرامت و استقلال آنان. در فرهنگ ایرانی و آموزه های دینی نیز احترام و تکریم سالمندان، به ویژه پدران و مادران، جایگاه ویژه ای دارد و بر حفظ شأن و حقوق آنان تأکید شده است.

با توجه به اهمیت این موضوع، توجه به نیازهای جسمی و روانی سالمندان و همچنین نحوه تعامل خانواده با آنان، می تواند نقش مهمی در افزایش کیفیت زندگی این دوران داشته باشد. از همین رو، خبرنگار ایکنا به مناسبت روز جهانی سالمند، در گفت وگویی با احمد ترابی روانشناس بالینی، درباره راهکارهای داشتن زندگی سالم و شاد در دوران سالمندی، شیوه صحیح تعامل اعضای خانواده با سالمندان و راه های آموزش احترام به سالمندان به کودکان گفت وگو کرده است. در ادامه، مشروح این گفت وگو را می خوانیم:

ایکنا - سالمندان برای داشتن زندگی سالم، شاد و باکیفیت در این دوران، چه نکاتی را باید در ابعاد مختلف جسمی، روانی، اجتماعی و معنوی مورد توجه قرار دهند؟

شادی در سالمندی تصادفی نیست؛ نتیجه سبک زندگی فعال، هدفمند و متصل به دیگران است. نخست سلامت جسمی است که پایه همه چیز است. یکی از راه های رسیدن به سلامت جسمی، حرکت روزانه است بدین صورت که 30 دقیقه پیاده روی سبک، پنج روز در هفته انجام گیرد. در صورت درد زانو، شنا یا حرکات نشسته توصیه می شود. حتی 10 دقیقه نیز بهتر از هیچ است.

راه دیگر تمرین تعادل است. ایستادن روی یک پا، با تکیه به دیوار و تمرین تای چی بهترین روش است. این تمرین ها از زمین خوردن بزرگ ترین دشمن استقلال سالمند پیشگیری می کنند.

راه دیگر تغذیه ساده و عملی است. نصف بشقاب سبزیجات، یک چهارم پروتئین شامل تخم مرغ، ماهی و حبوبات و یک چهارم غلات کامل از جمله موارد است. مصرف آب را فراموش نکنید؛ احساس تشنگی در سالمندی کم رنگ می شود.

راه دیگر خواب منظم است. ساعت خواب و بیداری ثابت باید مورد توجه قرار گیرد. در صورت بی خوابی، چرت بعدازظهر را به 20 دقیقه محدود کنید. روش دیگر مدیریت داروهاست. مصرف داروها را جدی بگیرید، اما هرگز خودسرانه مصرف نکنید. هر داروی جدید را با پزشک هماهنگ کنید. تداخل دارویی در سالمندی شایع و خطرناک است.

دومین مورد سلامت روانی است که به اندازه سلامت جسمی اهمیت دارد. یک نمونه سلامت روان، پذیرش احساسات است. غم، اضطراب یا خشم در سالمندی طبیعی است. احساسات خود را سرکوب نکنید. با یک دوست، فرزند یا روان شناس گفت وگو کنید.

مبارزه با نشخوار فکری روش دیگر است. به جای اندیشیدن مداوم به گذشته، روزانه 10 دقیقه تمرین شکرگزاری انجام دهید؛ سه چیز خوب که امروز اتفاق افتاده را بنویسید.

ذهن آگاهی ساده مورد دیگر است. نفس عمیق و توجه به لحظه حال اهمیت بسیاری دارد، حتی 5 دقیقه در روز استرس را کاهش می دهد.

همچنین درمان افسردگی را جدی بگیرید. نشانه ها عبارتند از بی حوصلگی مداوم، بی اشتهایی، بی خوابی و از دست دادن علاقه به فعالیت های پیشین. این ها نشانه ضعف شخصیت نیستند؛ بیماری قابل درمان اند.

سوم سلامت اجتماعی به عنوان سپری در برابر پیری زودرس است. حفظ ارتباط از دیگر مواردی است که باید مورد توجه قرار گیرد. حداقل یک تماس واقعی در روز به صورت تلفنی یا حضوری ضروری است. تنهایی مزمن خطر مرگ را تا 26 درصد افزایش می دهد.

حضور در گروه های همسالان نیز از دیگر موارد است. باشگاه سالمندان، کلاس قرآن، گروه پیاده روی و انجمن محله از جمله این موارد است. بودن در کنار هم سن ها درک متقابل ایجاد می کند.

ارتباط بین نسلی نیز باید مورد توجه قرار گیرد. وقت گذراندن با نوه ها و انتقال تجربه به جوانان ضروری است. این تبادل، احساس ارزشمندی می بخشد.

چهارم سلامت معنوی و هدفمندی به عنوان راز شادی پایدار است. داشتن یک چرا برای بیدار شدن از اهمیت بسیاری برخوردار است. مراقبت از یک گل، نوشتن خاطرات، کمک به همسایه یا آموزش یک مهارت ضروری است.

همچنین تحقیقات نشان می دهد داوطلبان سالمند شادتر و سالم ترند.بخشش و رها کردن کینه ها نیز باید مورد توجه قرار گیرد. حمل کینه، انرژی روانی را تحلیل می برد. بخشیدن دیگران، هدیه ای به خود است.

پذیرش مرگ به عنوان بخشی از زندگی ضروری است. گفت وگو درباره آن، ترس را کاهش می دهد. وصیت نامه، خاطرات مکتوب یا بیان خواسته ها به خانواده، آرامش می آورد.

پنجم مورد محیط زندگی است. ایمن سازی خانه باید مورد توجه قرار گیرد. نصب دستگیره در حمام، تأمین نور کافی، استفاده از فرش های ضدلغزش و حذف پله های اضافی ضروری است.

دسترسی آسان یعنی قرار دادن وسایل پرکاربرد در ارتفاع کم، نه بالا یا پایین باید مورد توجه قرار گیرد. داشتن حیوان خانگی نیز می تواند همدم خوبی باشد و مسئولیت روزانه ایجاد می کند.

ایکنا - خانواده ها برای برقراری ارتباطی سالم و محترمانه با سالمندان و حفظ کرامت، استقلال و احساس ارزشمندی آنان چه نکاتی را باید در گفتار و رفتار خود رعایت کنند؟

اصل طلایی این است که با سالمند مانند یک بزرگسال محترم رفتار کنید، نه مانند یک کودک یا بیمار ناتوان. در گفتار باید با لحن احترام آمیز و آرام برخورد شود، نه بلند مگر در صورت کم شنوایی، نه بیش از حد آهسته. مانند گفت وگو با یک دوست بزرگ تر.

پرهیز از تو گفتن تحقیرآمیز ضروری است. به جای تو دیگه نمی تونی، بگویید بیا با هم انجامش بدیم. پرهیز از جملات کودک گونه نیز باید مورد توجه قرار گیرد.صبر در تکرار نیز ضروری است. اگر خاطره ای را سه بار تعریف کردند، بار سوم نیز با علاقه گوش دهید. این برای آن ها مرهم است.

پرسیدن سؤال باز نیز اهمیت بسیاری دارد، مثلا بپرسید: «امروز چه خبر؟» در رفتار نیز حفظ احترام سالمند اهمیت بسیاری دارد. یکی از موارد حفظ استقلال است. بگذارید خودشان لباس بپوشند، غذا بخورند و تصمیم بگیرند، حتی اگر کندتر باشد. کمک ناخواسته این پیام را منتقل می کند: «تو ناتوانی.»

مشارکت در تصمیم گیری نیز ضروری است. درباره خرید خانه، ازدواج نوه یا حتی برنامه سفر، نظرشان را بپرسید. حتی اگر اجرا نشود، پرسیدن ارزشمند است. رعایت حریم خصوصی سالمندان نیز ضرورت دارد. بدون اجازه وارد اتاقشان نشوید. نامه یا کیفشان را باز نکنید. همچنین محبت فیزیکی باید مورد توجه قرار گیرد. دست گرفتن، بوسیدن و نوازش شانه از جمله این موارد است. لمسی محترمانه، افسردگی را کاهش می دهد.

تشکر صریح نیز ضروری است. برای مثال بگویید: «ممنون که همیشه پشتیبان ما بودی.» این جمله ساده، عزت نفس را بالا می برد. در مواقع حساس توجه به سالمند باید بیشتر شود. برای مثال هنگام بیماری باید نگرانی خود را نشان دهید، اما نه با اضطراب. برای مثال بگویید «ما کنارت هستیم» که بهتر از گفتن جمله «چی کار کنیم الان؟» است.

هنگام اشتباه، سرزنش نکنید. برای مثال «اشکالی نداره، مهم نیست» را جایگزین «چند بار بگم؟» کنید. هنگام لجبازی باید بدانید که پشت رفتارشان نیاز پنهانی وجود دارد از جمله ترس از تنهایی یا از دست دادن کنترل. علت را بپرسید، نه اینکه فقط مخالفت کنید. هنگام افسردگی گفتن اینکه«بیا بریم دکتر» را با «بیا با هم حرف بزنیم» آغاز کنید.

مراقبت از خود مراقب در دوران سالمندی باید مورد توجه اطرافیان قرار گیرد. مراقبت از سالمند، مسئولیتی سنگین و ارزشمند است؛ اما فرسودگی مراقب، هم به او و هم به سالمند آسیب می زند. بنابراین زمانی برای خود اختصاص دهید. حتی 30 دقیقه در روز برای استراحت، پیاده روی یا انجام کاری که دوست دارید.

کمک بخواهید یعنی مسئولیت را میان اعضای خانواده تقسیم کنید. تنهایی تحمل بار مراقبت، به فرسودگی می انجامد. از حمایت های بیرونی بهره بگیرید از جمله خدمات پرستاری در منزل، مراکز روزانه سالمندان یا گروه های حمایتی می توانند فشار را کاهش دهند.

احساسات خود را بپذیرید، خستگی، بی حوصلگی یا حتی خشم نسبت به سالمند، احساساتی طبیعی اند. سرکوب آن ها مشکل را بیشتر می کند؛ با یک مشاور یا دوست مورد اعتماد گفت وگو کنید. به سلامت خود توجه کنید برای مثال خواب کافی، تغذیه مناسب و معاینات دوره ای را جدی بگیرید. مراقب سالم، بهتر می تواند مراقبت کند.

سالمندی مرحله ای از زندگی است که می تواند سرشار از آرامش، معنا و ارتباط باشد به شرطی که سلامت جسمی، روانی، اجتماعی و معنوی را همزمان پرورش دهیم و در تعامل با سالمندان، کرامت و استقلال آنان را محور قرار دهیم.

ایکنا - خانواده ها چگونه می توانند ارزشمندی و جایگاه سالمندان را به کودکان آموزش دهند و ارتباط مؤثر میان نسل ها را در کودکان نهادینه کرد؟

اصل بنیادی این است که کودکان با مشاهده می آموزند، نه با شنیدن. رفتار شما با سالمند، مؤثرترین درس برای آن هاست. یکی از اقداماتی که می توانیم انجام دهیم الگوسازی عملی به عنوان مهم ترین روش است. احترام در عمل اهمیت بسیاری دارد. اگر شما به مادربزرگ بی احترامی کنید، کودک نیز همان رفتار را می آموزد.

گفتار محبت آمیز نیز می تواند سرمشقی برای کودک باشد. برای مثال با مشارکت دادن کودک در کارهای مربوط به سالمندان می توانیم حس ارزشمندی را به کودکان بیاموزیم برای مثال بگوییم «بیا با هم برای پدربزرگ چای ببریم.» این کار، خدمت به سالمند را عادی و ارزشمند می کند.

با گفت وگو و داستان نیز می توان حس ارزشمندی سالمندان را به کودکان منتقل کرد. برای مثال با تاریخ شفاهی، از کودک بخواهید از سالمند بپرسد: «تو بچگی چه بازی می کردی؟ اولین کارت چه بود؟»

یا با هم عکس های قدیمی را ببینند. کودک درمی یابد که این فرد زندگی پرماجرایی داشته است. نقل داستان هایی که سالمند را در نقش قهرمان نشان می دهند نیز موثر است. پرسش های کنجکاوانه از دیگر راه هاست برای مثال بپرسید: «به نظرت چرا پدربزرگ این حرف را زد؟» این کار همدلی را تقویت می کند.

از دیگر راه هایی که می توان حس ارزشمندی سالمند را برای کودکان نهادینه کرد، مشارکت دادن کودک است. دادن وظایف کوچک به کودک یکی از موارد است برای مثال بگوییم«بیا به مامان بزرگ کمک کنیم میوه ها را بشورد.» که موجب ایجاد احساس مسئولیت و ارتباط می شود.

هدیه دست ساز مانند نقاشی، کاردستی یا نامه به سالمند نیز نقش موثری دارد. سالمند این ها را نگه می دارد و کودک احساس ارزشمندی می کند. تماس تصویری هفتگی با پدربزرگ و مادربزرگ، حتی اگر دور باشند نیز نقش موثری دارد. تولد سالمند را ویژه برگزار کنید تا کودک بیاموزد که این فرد مهم است.

یکی دیگر از مواردی که حس ارزشمند بودن را به کودک منتقل می کند، آموزش مفاهیم دشوار است. توضیح پیری یکی از این موارد است، برای مثال بگویید: «پدربزرگ مثل یک درخت قدیمی است. شاخه هایش خم شده، اما ریشه هایش محکم است.»

مورد دیگر گفت وگو درباره بیماری و مرگ است که باید صادقانه اما امیدوارکننده باشد. عادی سازی تفاوت ها نیز باید مورد توجه قرار گیرد و کودک بداند وسائلی مانند عصا، سمعک و عینک ابزار کمکی سالمند هستند.

پذیرش احساسات کودک از دیگر مواردی است که توجه به آن ضروری است. کودک اگر ترسید یا غمگین شد، نگویید «چیزی نیست». بگویید «می فهمم. بیا با هم حرف بزنیم.»

ایجاد عادت های ماندگار از دیگر مواردی است که حس ارزشمندی سالمند را به کودک منتقل می کند. روز سالمند را در خانواده ایجاد کنیم یعنی یک روز در هفته فقط برای دیدار یا تماس با سالمندان باشد.

دفتر خاطرات خانوادگی را تهیه کنید تا کودک خاطرات را از زبان سالمند بنویسد. این دفتر به گنجینه ای خانوادگی تبدیل می شود. دعای خانوادگی یا لحظه شکرگزاری را فراهم کنید، اگر معنوی هستید، از سالمند بخواهید دعا کند. این کار به او جایگاه ویژه ای می بخشد.

الگوی بلندمدت داشته باشید و بدانید وقتی کودک بزرگ شود، همین رفتار را با شما خواهد داشت. سرمایه گذاری روی امروز، بیمه فرداست.

انتهای پیام